NUTUK
Ankara'nın
Başkent Olması, Barış Dönemi Meclisi,
Cumhuriyettin İlanı, ve Gelişen Olaylar
Yeni
Türkiye Devletinin Başkenti: ANKARA
Baylar, Lozan Antlaşmasının
eklerinden olan boşaltma protokolu
uygulandıktan sonra, tümüyle düşman
elinden kurtulan Türkiye'nin bütünlüğü eylemli
olarak gerçekleşmişti.
Artık yeni Türkiye Devletinin başkentini yasa ile saptamak
gerekiyordu. Bütün düşünceler, yeni Türkiye'nin başkentinin
Anadolu'da ve Ankara kenti
olması gerektiğinde toplanıyordu.
Coğrafya ve
strateji durumu en kesin önemi taşıyordu. Devletin başkentini
bir gün önce saptayarak iç ve dış kararsızlıklara son
vermek çok gerekli idi. Gerçekten, bilindiği gibi, başkentin İstanbul
olarak kalacağı, ya da Ankara'ya taşınacağı sorunu
üzerinde öteden beri içerde ve dışarda kararsızlıklar görülüyor,
basında demeçlere ve tartışmalara rastlanıyordu. Bu arada,
İstanbul'un yeni milletvekillerinden kimileri, Refet Paşa başta
olmak üzere, İstanbul'un payıtaht (Padişahın tahtının
bulunduğu yer.) olarak kalması gereğini, kimi örneklere
dayanarak tanıtlamaya çalışıyorlardı. Ankara'nın
gerek iklim, ulaştırma araçları, (gelişim) yeteneği,
gerekse kuruluşlar ve örgütler bakımından hiç de uygun ve
elverişli olmadığını söylüyorlar ve: "İstanbul'un
başkent olması gereklidir ve buna yazgılıdır."
diyorlardı. Bu sözlere dikkat edilirse, bizim payıtaht teriminden çıkardığımız
anlam ile, bu sözlerde başkent terimini kullananların görüşleri
arasında bir ayrılık görmemek elden gelmez. Bundan dolayı,
başkent seçiminde daha önceden verilmiş kararımızı
resmi olarak ve yasa ile saptayarak böylece "payıtaht" teriminin
de yeni Türkiye Devletinde anlamı ve yeri kalmadığı
belirtilmiş olacaktı. Dışişleri Bakanı İsmet
Paşa, 9 Ekim 1923 günlü bir maddelik yasa tasarısını
Meclise önerdi. Altında daha on dört kadar kişinin imzası olan
bu yasa önerisi, 13 Ekim 1923 günü uzun görüşme ve tartışmalardan
sonra, büyük bir çoğunlukla kabul edildi. Yasa maddesi şudur: Türkiye
Devletinin başkenti, Ankara kentidir.
Mecliste
Fethi Bey'in Başkanlığındaki Bakanlar Kuruluna ve Fethi
Bey'in Kendisine Karşı Taşlamalar ve Eleştiriler Başladı
Baylar, çok geçmeden
Mecliste Fethi Bey'in Başkanlığındaki
Bakanlar Kuruluna ve özellikle Fethi Bey'in kendisine karşı sataşmalar
ve eleştiriler başladı. Anlaşıldığına göre
kimi milletvekillerinde bakan olmak isteği ve dileği artmıştı.
İş başındaki bakanları beğenmiyorlardı.
Yeni seçimde
Partimiz adına milletvekilliğine seçilmeleri sağlanmış
olan birtakımları da Bakanlar Kuruluna karşı olan akımları
körükleyerek kendi amaçlarına göre yararlanma ortamları hazırlamaya
çalışıyorlardı. Karşıcıl duruma geçecekleri
sezilen milletvekillerinin Meclis çoğunluğunu aldatarak, hükümete
ve Meclise etkin bir durum almak amacında oldukları anlaşılıyordu.
Fethi Bey, dikkatini ve gücünü Bakanlar Kurulu Başkanlığı görevinde toplayabilmek için İçişleri Bakanlığından çekildi. Yine o gün Meclis İkinci Başkanlığı da Ali Fuat Paşa'nın çekilmesiyle boşaldı (24 Ekim 1923).
Bizimle görüşte ve çalışmada uzlaşıp birleşmeyi gerekli görmeksizin bağımsız ve gizli olarak çalışan bir grup belirdi. Bu grup temiz yürekli ve haksever gibi görünerek bütün parti üyelerine kendi görüşlerini benimsetmede başarılı olmaya başladı. Örneğin, bir parti toplantısında, İçişleri Bakanlığına Erzincan Milletvekili Sabit Bey'in ve Meclis İkinci Başkanlığına da İstanbul'da bulunan Rauf Bey'in, Meclisçe seçilmesini sağladı (25 Ekim 1923).
Oysa ben, Sabit Bey'in İçişleri Bakanı olmasını uygun görmemiştim. Sabit Bey'in kimi illerde vali olarak çalıştırılmış bulunmasını, Yeni Türkiye'nin içişlerini yeni koşullarla yönetebileceğine yeter kanıt sayamıyordum.
Rauf Bey'in de, Meclis İkinci Başkanlığına seçilmesini doğru bulmuyordum. Çünkü Rauf Bey, daha dün Bakanlar Kurulu Başkanı idi. Ne gibi duyguların etkisi altında çalıştığından dolayı Başbakanlıktan çekilmek zorunda kaldığı biliniyordu. Buna karşın, onu Meclisin İkinci Başkanlığına getirmekle, bütün Meclisin onun görüşüne katıldığını; yani, bütün Meclisin Lozan Barış Antlaşmasını yapan ve Bakanlar Kurulunda Dışişleri Bakanı olarak bulunan İsmet Paşa'ya karşı olduğunu göstermek amacı güdülüyordu.
Baylar, yeni Meclis, daha ilk zamanlarda, gizliden gizliye karşıcıllık yapan küçük bir grupça aldatılma durumuna düştü. Fethi Bey ve arkadaşları, hükümet görevlerini rahatça yapamayacak bir duruma getirildi. Fethi Bey, bu durumdan, bana birçok kez yakındı ve Bakanlar Kurulundan çekilmek istedi. Öbür bakanlar da onun gibi yakınıyorlardı.
Kötülük, hükümetin
Meclisçe seçilmesinden doğuyordu. Bu gerçeği çoktan görmüştüm.
Uygulamak
İçin Sırasını Beklediğim Tasarının
Uygulanması Zamanı Gelmişti
Ben, Mecliste gizli ve karşıcıl bir grup bulunduğunu sezdikten, Meclis çalışmalarında duyguların etkin olduğunu gördükten ve Bakanlar Kurulu çalışmalarının her gün temelsiz birtakım nedenlerle düzeninden çıkarıldığı kanısına vardıktan sonra, uygulamak için sırasını beklediğim bir düşüncenin uygulanma zamanının geldiği yargısına varmıştım. Bunu açıkça söylemeliyim. Buna göre, şimdi vereceğim bilgileri ve yapacağım açıklamaları anlamak daha kolay olacaktır.
Baylar, Halk Partisinin Rauf Bey'i, toplantıda bulunmadığı bir sırada, Meclis İkinci Başkanlığına, Sabit Bey'i de İçişleri Bakanlığına aday seçtiği gün, 25 Ekim 1923 perşembe günüdür. O gün ve ertesi Cuma günü Bakanlar Kurulu Çankaya'da benim yanımda toplandı.
Gerek Bakanlar Kurulu Başkanı Fethi Bey'in ve gerek öbür bakanların çekilmeleri zamanının geldiğini ve bunun gerekli olduğunu ileri sürdüm. "Yeni Bakanlar Kurulu seçiminde, şimdiki bakanlar yeniden seçilirlerse; bunlar, bu seçimden sonra da çekilecekler ve Bakanlar Kuruluna girmeyeceklerdir." ilkesini de kabul ettik. Yalnız, o zamanlar, bakanlar gibi seçilen ve Bakanlar Kurulunun bir üyesi olan Genelkurmay Başkanı Fevzi Paşa bu karar dışında bırakıldı. Çünkü, ordu yönetim ve komutasının rasgele bir kimseye verilmesi doğru görülmedi.
Baylar, alınan bu kararın ve böyle davranışın içyüzü incelenirse şu sonuç çıkar: hırslı bir grubu hükümet kurmakta tümüyle serbest bırakıyoruz. Şimdiki kurulda bulunan bakanlardan hiçbiri katılmaksızın, hepsi de istedikleri kişilerden olmak üzere, diledikleri gibi bir Bakanlar Kurulu kurarak ülkenin alınyazısına el koymalarında bir sakınca görmüyoruz. Ama, Hükümet kurmaya ve kursalar bile, ülkeyi yönetmeye güçleri yetebileceğine inanmıyoruz.
Meclisi aldatmaya çalışan
hırslı grup, şu ya da bu yolda bir hükümet kurmayı başarabilirse,
bu hükümetin yönetim biçimini ve yönetimdeki becerisini bir süre izlemenin
ve dahası, ona yardım etmenin uygun olacağı kanısına
vardık. Ama, böylece kurulacak hükümet ülkeyi yönetmede ve yeni ülkülerimize
doğru ilerlemede güçsüzlük ve sapma gösterirse, bunu, Mecliste
belirterek Meclisi aydınlatmayı yeğ gördük. Hükümet kurmayı
başaramazlarsa ortaya çıkacak düzensizlik, elbette Meclisi uyarmaya
yarayacaktı. Bunalımın ve düzensizliğin sürdürülmesi
uygun görülemeyeceğinden işte o zaman, işe el koyarak tasarladığım
şeyi ortaya atıp sorunu kökünden çözümleyebileceğimi düşünmüştüm.
Fethi
Bey'in Başkanlığındaki Bakanlar Kurulu Çekiliyor
Bakanlar kurulu ile Çankaya'da
yaptığımız toplantı sonunda, yazıp birlikte
imzalayarak bana
verdikleri çekilme yazısı şu idi:
Yüce Başkanlığa
Türkiye Devletinin karşısında bulunduğu güç
ve önemli iç ve dış görevleri kolaylıkla sonuçlandırabilmesi
için çok güçlü ve Meclisin tam güvenini kazanmış bir bakanlar
kuruluna kesin gerekseme bulunduğu kanısındayız. Bunun için
yüksek Meclisin her bakımdan güvenine ve yardımına dayanan bir
bakanlar kurulunun kurulmasına hizmet etmek amacıyla çekildiğimizi,
üstün saygılarla bilginize sunarız efendim.
Baylar, bu çekilme
yazısı, 27 Ekim 1923 cumartesi günü öğleden sonra saat birde
başkanlığımda toplanan Parti Genel Kuruluna bildirilmiş
ve saat beşe doğru açılan Mecliste okunmuştur.
Bakanlar
Kurulu Aday Listeleri ve Bakanlar Kurulu Başkanlığına Seçileceği
Umulan Kişiler
Bakanlar Kurulunun çekildiği
belli olur olmaz Meclis üyeleri, Meclis odalarında, evlerinde grup grup
toplanarak, yeni bakanlar kurulu listeleri düzenlemeye başladılar. Bu
durum, Ekim ayının 28'inci günü geç vakte dek sürdü. Hiçbir
grup, bütün Meclisçe kabul olunabilecek ve kamuoyunca iyi karşılanacak
adları içine alan bir aday listesi saptayamıyordu. Özellikle, bakanlıklara
aday düşünülürken, o denli çok, hevesli ve istek ile karşı
karşıya kalıyorlardı ki herhangi birini öbürlerine yeğleyerek
saptanacak listeyi kabul ettirmekteki güçlük, liste düzenlemekle uğraşanları
umutsuzluğa ve kaygıya düşürdü. Gerçi, İstanbul'da çıkan
kimi gazeteler, kimi kişilerin resimlerini basarak Bakanlar Kurulu Başkanlığına
seçileceği umulan "sayın kişi"leri hatırlatmalarıyla
dikkati çekmekten geri kalmadı. Gerçi gayretli kimi gazeteciler de 28
Ekim günü erkenden: "İstanbul'un yüzünü örten sabah sisinin ördüğü
tül yeni yeni sıyrılırken; deniz, gökten, kıyılardan
yansıyan renklerle boyanmış, kıpırtısız
duruyorken", Marmara'nın durgun sularını yararak ilerleyen
Deniz Yolları (O zamanki adı ile : Seyrisefain.) vapuruyla Kalamış
iskelesine çıkıyor... Yolda Rauf Bey'e rastlıyor. Ondan sonra :
"Büyük bir bahçenin içinde, güzel Kalamış köşkünün
çok güzel döşenmiş süslü salonuna" giriyor ve köşkte
oturan kişinin çeşitli sorunlarla ilgili düşüncesini alıyor;
özellikle: "Ulusal egemenliğimizi her şeye ve her şeye (!)
karşı koruyalım..." öğüdünü yayımlayarak
kamuoyunu aydınlatma ödevinden üşengenlik göstermiyordu. Ama, bu
uyarma ve aydınlatmalar Ankara'ya etki yapamıyordu.
Ulusal
Egemenliğimizi Her Şeye ve Her Şeye Karşı Koruyalım,
Diyen Kişi
Baylar, her şeye
ve her şeye (!) karşı ulusal egemenliğin korunmasını
öğütleyen kişi, Halifenin okşamasını "Tanrı
kayrası" sayan kişidir!
Kimi gazetelerin,
Konya'ya, (Ordu Müfettişliğine) atanan Fuat Paşa'nın 28
Ekimde İstanbul'a varışında onun, Rauf Bey, Refet Paşa,
Adnan Bey ve daha birçok kişilerce karşılandığını
bildiren tel haberleri ile Rauf Bey'le Kâzım Karabekir Paşa'nın
resimlerini basarak Mondros Ateşkes Anlaşmasını ve Kars'ın
kurtarılışını hatırlatmak için yazdıkları
yazılar da yeterince dikkati çekmeye yaramadı.
Parti
Yönetim Kurulu da Kesin Bakanlar Kurulu Listesi Çıkaramadı
28
Ekim günü geç vakitte toplantı halinde bulunan Parti Yönetim Kurulu
beni çağırdı. Parti Yönetim Kurulu Başkanı Fethi Bey'di.
Fethi Bey, Parti adına Yönetim Kurulunca, bir aday listesi düzenlendiğinden
ve Parti Genel Başkanı olduğum için bu konuda benim de düşüncemin
öğrenilmesi uygun görüldüğünden, toplantılarına çağırdıklarını
bildirdi. Düzenlenen listeye göz gezdirdim. Bence uygun olduğunu, ama bu
listede adları bulunan kişilerin de düşüncelerinin ve kabul
edip etmeyeceklerinin sorulması gerektiğini söyledim.
Bu önerim uygun görüldü. Örneğin, Dışişleri Bakanlığına
aday gösterilen Yusuf Kemal Bey'i çağırdık. Yusuf Kemal Bey, bu
listeye giremeyeceğini bildirdi. Bundan ve buna benzer başka
durumlardan anladım ki, Parti Yönetim Kurulu da kabul edilebilecek kesin
bir aday listesi düzenleyememektedir. Yönetim Kurulu üyelerine, gerekenlerle
daha çok görüşerek kesin bir liste yapmalarını öğütledikten
sonra yanlarından ayrıldım. Gece olmuştu. Çankaya'ya gitmek
üzere Meclisten ayrılırken, koridorlarda beni beklemekte olan
Kemalettin Sami ve Halit Paşalara rastladım. Ali Fuat Paşa,
Ankara'dan ayrılırken bunların Ankara'ya geldiklerini o günkü
gazetede "bir uğurlama ve bir karşılama" başlığı
altında okumuştum. Daha kendileriyle görüşmemiştim.
Benimle görüşmek için geç vakte değin orada beklediklerini anlayınca,
akşam yemeğine gelmelerini Milli Savunma Bakanı Kâzım Paşa aracılığıyla
söylettim. İsmet Paşa ile Kâzım Paşa'ya ve Fethi Bey'e de
Çankaya'ya benimle birlikte gelmelerini söyledim. Çankaya'ya varınca,
orada beni görmek üzere gelmiş olan Rize milletvekili Fuat,
Afyonkarahisar milletvekili Ruşen Eşref Beylere rastladım. Onları
da yemeğe alıkoydum.
Cumhuriyetin
Kurulacağını Nerede, Kimlere Söyledim
Yemek
yenirken; "Yarın cumhuriyet ilan edeceğiz!" dedim.
Orada bulunan arkadaşlar, hemen düşünceme katıldılar.
Yemeği bıraktık. Hemen o dakikada nasıl davranılacağı
üzerinde kısa bir program saptadım ve arkadaşları görevlendirdim.
Düzenlediğim programın ve verdiğim yönergenin
uygulanışını göreceksiniz.
Baylar, görüyorsunuz ki cumhuriyet ilanına karar vermek için
Ankara'da bulunan bütün arkadaşlarımı çağırmaya ve
onlarla görüşüp tartışmaya gerek ve gereksinme görmedim. Çünkü,
onların öteden beri ve doğal olarak bu konuda benim gibi düşündüklerinden
kuşkum yoktu. Oysa, o sırada Ankara da bulunmayan kimi kişiler hiçbir
yetkileri yokken, düşünce ve olurları alınmadan cumhuriyetin
ilan edilmiş olmasını, gücenme ve ayrılma nedeni saydılar.
Cumhuriyetin
Kuruluşuna İlişkin Yasa Tasarısını İsmet Paşa
İle Hazırladık
O
gece birlikte bulunduğumuz arkadaşlar erkenden ayrıldılar.
Yalnız İsmet
Paşa
Çankaya'da konuk idi. Onunla yalnız kaldıktan sonra, bir yasa tasarısı
hazırladık. Bu tasarıda 20 Ocak 1921 günlü Anayasanın
devlet biçimini saptayan maddelerini şöylece değiştirmiştim:
Üçüncü maddeyi şöyle değiştirdim: "Türkiye
Devleti, Büyük Millet Meclisince yönetilir. Meclis, hükümetin yönetim
kollarını bakanlar kurulu aracılığı ile yönetir."
Bundan başka, Anayasanın temel maddelerinden olan 8'inci
ve 9'uncu maddeleri de, değiştirilerek ve açıklığa
kavuşturularak şu maddeler yazıldı:
"Madde - Türkiye Cumhurbaşkanı Türkiye Büyük
Millet Meclisi Genel Kurulunca ve kendi üyeleri arasından bir seçim dönemi
için seçilir. Başkanlık görevi, yeni Cumhurbaşkanının
seçilmesine değin sürer. Eski başkan yeniden seçilebilir."
"Madde - Türkiye Cumhurbaşkanı, Devletin Başkanıdır.
Bu kimliği ile gerekli gördükçe Meclise ve Bakanlar Kuruluna başkanlık
eder."
"Madde - Cumhurbaşkanı, başbakanı Meclis
üyeleri arasından seçer. Öbür bakanları da başbakan, yine
Meclis üyeleri arasından seçtikten sonra hepsini Cumhurbaşkanı
Meclisin onayına sunar. Meclis toplantı halinde değilse, onaylama
Meclisin toplantısına bırakılır."
Bu maddelere komisyonda ve Mecliste, din ve dille ilgili, bildiğiniz
bir madde de eklenmiştir.
29
Ekim 1923 Günü Halk Partisi Grubunda Yapılan Görüşmeler
Saygıdeğer baylar,
şimdi, isterseniz yüce kurulunuza 29 Ekim 1923 pazartesi günü Ankara'da
geçen olayı, kısaca anlatmaya çalışacağım.
Pazartesi günü öğleden
önce saat onda, Halk Partisi Grubu, Grup Yönetim Kurulu Başkanı
Fethi Bey'in başkanlığında
toplandı. Bakanlar Kurulu seçimi görüşmelerine başlandı.
Başkan: "Yönetim
Kurulu, Genel Kurula sunulmak üzere, hazırlık niteliğinde, bir
bakanlar kurulu listesi düzenledi. Yönetim Kurulu kesin bir şey saptamış
değildir. Karar sayın kurulunuzundur. Kabul ederseniz okunsun."
diyerek Genel Kurula, Fuat Paşa'nın Başkan olarak gösterildiği
bir aday listesi sunar. Okunan bu listede İktisat Bakanlığına
aday gösterilen Celal Bey (İzmir) söz alarak, Bakanlar Kurulunun önemini
belirtmiş ve kendisinin seçilmemesini önermiş. Özellikle: "Bu
listede adları görülen kişiler, çekilenlerden daha güçlü değildir.
Bizden gönenç ve yenilik isteyen ulus vardır. Herhalde, yeniler
eskilerden güçlü olmalıdır. Seçimde ivedi göstermeyelim. Özellikle
Bakanlar Kurulu Başkanı için, düşünelim." demiş.
Saip Bey (Kozan) -
Meclis Başkanlığına Fethi Bey, Bakanlar Kurulu Başkanlığına
İsmet Paşa seçilmelidir, demiş.
Ekrem Bey (Rize) -
Yeni kurul, eski kurulun boşluğunu doldurabilecek mi? Bu konudaki düşüncelerini
Başkan Paşa Hazretleri, uygun görülürse, bildirsinler aydınlanalım
düşüncesini ileri sürmüş! (Ben, o sırada Mecliste
bulunmuyordum).
Zülfü Bey (Diyarbakır)
- Yetki, Parti Meclisinindir. Bu hak, Grup Yönetim Kurulunun değildir.
Parti Meclisi toplansın! dileğinde bulunmuş.
Mehmet Efendi (Bolu)
- Seçilecek Bakanlar Kurulu ancak bir ay çalışabilir. Seçimlerin böyle
sık sık yenilenmesi ülkeyi ve ulusu kötü ve güç bir duruma sürükler.
Bakanlar Kurulu, çekilme nedenini açıkça anlatmazsa herhangi bir
Bakanlar Kurulu seçimine katılmam. Nedeni anlayalım, sonra seçelim.
Faik Bey (Tekirdağ)
- Listede gösterilen kişiler öncekilerden güçlü değildir. Parti
Meclisi toplanıp bu sorunu çözümlesin.
Vâsıf Bey (Manisa) - (İsmet Paşa'nın hizmetlerinden söz
ettikten sonra) Ülkeyi, ulusu ne için bırakıyor? Önderlerimiz bizi
aydınlatmamıştır. Sayın Başkanımız (beni
söylemek istemiş olacak) bizi niçin aydınlatmıyor? demiş
ve uzun bir konuşma yapmış.
Necati Bey (İzmir) - Ülkenin dayandığı kişilerin
bizi bırakıp ayrılmalarını kabul edemeyiz. Sayın
Başkanımız bizi aydınlatsın ve uyarsın. İçeriye
ve dışarıya karşı güçlü bir Bakanlar Kuruluna kesin
gereksememiz vardır.
Başkan Fethi Bey
- Yönetim Kurulunun yaptığı bu liste, ne Paşa'nın ve
ne de Yönetim Kurulunundur; diye bir açıklama yapmayı gerekli görmüş.
Doktor Fikret Bey
(Bilecik) - Vâsıf ve Necati Beylerin görüşlerine katılıyorum.
Ülke, sütliman değildir. İşleri gelişigüzel yapılacak
bir seçime bırakmak olmaz. Yeterli kişileri içine alan bir kurul seçilmelidir.
Recep Bey (Kütahya)
- Arkadaşlar sözlerini bitirsinler, sonra Gazi Paşa Hazretleri söylesinler
(Henüz toplantıda değildim).
İlyas Sami Bey (Muş) - Sayın Başkanımız Gazi Paşa
Hazretleri düşüncelerini söylesinler. Bunalımın ortaya çıktığı
gün giderilmesi daha yararlıdır. Duraksama, bunalımın
artmasına yol açar. Bir Bakanlar Kurulu Başkanı seçelim. Yirmi
dört saatlik bir süre verelim, arkadaşlarını bulsun. Güçlü
bir hükümet kurulsun.
Abdurrahman Şeref
Bey (rahmetli İstanbul Milletvekili) - Kimi arkadaşlar telaşa
kapılıyorlar. Bu, her ülkede olagelen bir şeydir. Hepimizin amacı
yurdun mutluluğudur. Bir makine kurup tıkır tıkır işletmiyoruz.
Bu da doğru. Güçlü bir hükümet nasıl bulmalı, derdi nasıl
anlamalı? Anayasamızı göz önünde tutalım. Hükümetin görevini
belli edelim. Meclis görüşlerini söylesin. Ondan sonra Başkan Paşamız
da görüşlerini bildirsinler. Bir sonuç çıkaralım. Herkes bir
işe yarar. Herkesi yaradığı işte kullanmalı. Kişilerden
söz etmeyelim. Yüksek amaçlarda birliğiz. Başkan Paşa
Hazretleri görüşlerini bildirsinler.
Eyüp Sabri Efendi (Konya) - Ne olursa olsun bir seçim karşısındayız.
Eski Bakanlar Kurulunun, yeniden seçilse bile kabul etmemeye karar verdiklerini
işitiyoruz. Bu kararı Yüksek Meclis bozmalıdır.
Recep Bey (Kütahya)
- Üç ana noktadan söz edeceğim. Birincisi biçim, ikincisi çalışma
eksikliği, üçüncüsü manevi birliğimizde beliren çatlaklıklar.
Biçimlerde eksiklik olursa iyi sonuç vermez. Elde bulunan listedeki değerli
arkadaşlar, hangi zamanda, hangi koşullar altında çalışacaklardır?
Belli değil. Güçlü bir kimsenin kendi arkadaşlarını
bularak güçlü bir hükümet kurması gerekir.
Recep Bey, özellikle
bu son düşünce üzerinde uzun bir konuşmada bulunmuş.
Talât Bey (Artvin) - Recep ve Abdurrahman Şeref Beyler pek güzel açıkladılar. Bakanlar Kurulu Başkanının görevi nedir? Görev ve sorumluluk yasasını bugüne değin çıkarmadık. Gazi Paşa Hazretleri bizi aydınlatsınlar; demiş.
Ben
Genel Başkan Olarak Sorunun Çözülmesiyle Görevlendirildim
Başkan, bundan sonra görüşmenin yeterliğini oya koymuş, görüşme yeter görüldükten sonra birtakım önergeler okunmuş. Bu önergelerden Kemalettin Sami Paşa'nın önergesi kabul olunmuş. Bu önergeye göre ben, Genel Başkan olarak sorunu çözmek için Genel Kurulca görevlendiriliyordum.
Görüşmeler sırasında Çankaya'da, konutumda bulunuyordum. Kemalettin Sami Paşa'nın önergesinin kabul edilmesi üzerine toplantıya çağrıldım. Toplantı salonuna girer girmez doğru kürsüye çıktım, kısaca şu görüşü ve öneriyi ileri sürdüm:
"Baylar," dedim, "Bakanlar Kurulu seçiminde görüş ayrılığına düşüldüğü anlaşılmıştır. Bana bir saat kadar izin verin. Bulacağım çözüm yolunu bilginize sunarım."
Başkan
Fethi Bey, öneriyi oya
koydu, kabul olundu. Baylar, bu bir saat içinde gereken kişileri
Meclisteki odama çağırarak onlara 28 /29 Ekim gecesi hazırladığım
yasa önerisi taslağını gösterdim ve kendileriyle görüştüm.
28
- 29 Ekim Gecesi Hazırladığım Yasa Tasarısını
Önerdim
Öğleden sonra saat bir buçukta Parti Genel Kurulu yeniden Fethi Bey'in başkanlığında toplandı. İlk söz bende idi. Kürsüye çıktım ve şu konuşmayı yaptım:
"Sayın arkadaşlar, çözülmesinde güçlüğe uğradığınız sorunun neden ve etmeni; bütün arkadaşlarca anlaşılmış olduğu kanısındayım. Eksiklik ve sakatlık, uygulamakta olduğumuz yöntem ve biçimdedir. Gerçekten, yürürlükteki Anayasamız gereğince bir bakanlar kurulu kurmaya giriştiğimiz zaman, bütün arkadaşların her biri bakanları ve bakanlar kurulunu seçmek zorunda bulunuyor. Hepinizin birden bakanlar kurulu seçmek zorunda bulunmanızdan doğan güçlüğün giderilmesi zamanı gelmiştir. Geçen dönemde de, böyle güçlüklerle karşılaşılıyordu. Görülüyor ki bu yöntem kimi zaman birçok karışıklıklara yol açıyor. Yüce kurulunuz, bu sorunun çözülmesi için beni görevlendirdi. Ben de bilginize sunduğum bu görüşten esinlenerek düşündüğüm biçimi saptadım. Onu önereceğim. Önerim kabul olunursa güçlü ve dayanışık bir hükümet kurulabilecektir. Devletimizin biçimini ve niteliğini saptayan ve hepimiz için erek olan Anayasamızın kimi yerlerini açıklamak gereklidir. Öneri şudur." dedikten sonra, bilinen tasarıyı okutmak üzere yazmanlardan birine uzatarak kürsüden ayrıldım.
Önerimin niteliği anlaşıldıktan sonra tartışmalar başladı:
Sabit Bey (Erzincan) - Kabine yöntemini benimsiyorum. Ancak, Anayasanın değiştirilmesi önerisi ile bugünkü bunalım giderilemez. Biz şimdi bir bakanlar kurulu başkanı seçelim. Anayasanın değiştirilmesini sonra düşünürüz; dedi.
Hâzım Bey (Niğde) - Anayasayı biz yapabilir miyiz? Sanırım yapamayız. Yetkimiz varsa bu, partide olmaz. Partide görüşüldükten sonra oturumda kimse söz söyleyemiyor. Ulusun varlığı ile ilgili yasalara burada kesin bir biçim verilmesine karşıyım. Bu gibi yasalar açık oturumda ve serbestçe görüşülmeli. Her şeyden önce hükümet bunalımını giderelim, düşüncelerini ileri sürdü.
Yunus Nadi Bey, Hâzım Bey'e şu yolda yanıt verdi: -Her ülke ilk kez Anayasa yaparken bu iş için bir kurucu meclis kurmuştur. Bizde ise bu gibi işlerde ayrıca kurucu meclis kurulacağı açıkça belirtilmemiştir. Bizde her zaman bu gibi değişiklikler olmuştur. Bizden önceki Türkiye Büyük Millet Meclisi de bu yolda yürümüştür. Buna yetkimiz vardır. Duraksamayalım. Şimdi biz, hükümet bunalımının giderilmesini Başkan Paşa Hazretlerine bıraktık. O da bize, bu öneriyi getirdi. Bu öneride gösterilen yöntemi, bütün arkadaşlar ayrı ayrı düşünmüştür. Şimdi bunu saptamak gereklidir. Önerilen biçim eskiden beri vardır. Bunu açıklayıp daha belirli olarak saptayacağız.
Vehbi Bey (Balıkesir) - Bizim, şimdiye değin; görüşüldüğünü duyduğumuz Anayasadan bir bilgimiz yoktur. Gerçi gazetelerde gördük. Bu yeter mi? Onun için, biz önce bunu, bir bütün olarak görüşmek üzere sonraya bırakıp bunalımı giderelim.
Halil Bey - Anayasayı değiştirmeye ve yeniden yapmaya yetkimiz vardır. Ama, bu değişiklikler gerçekten yurdumuzun ve ulusumuzun mutluluğunu sağlar mı? Bunu söylemek gerekir. Bunu, hukukçu, hukuk bilgini olan arkadaşlarımız gelsinler, açıklasınlar. Açıklama yapılmadıkça bunun, hemen çözülmesinden yana değilim.
Üyelerden biri - Anayasa öyle gelişigüzel değiştirilemez.
Hamdullah Suphi Bey (İstanbul) - Dört yıl önce, ayrı ayrı seçimlerin kötülüğünü söylemiştim. Bugün de yine o durum ortaya çıktı. Gazi Paşa'nın önerisine gelince, bu yeni değildir. Dört yıl önce yapılan bir yasanın daha açık bir biçimde anlatılmasıdır. Durum bu olduğuna göre, buna karşı söz söyleyecekler gelsin, düşüncelerini söylesinler. Ama uzun uzadıya beklemeye zamanımız elverişli değildir.
Ragıp Bey (Kütahya) - Yasaların en iyisi olaylardan ve gereksemeden doğanıdır. Gerekseme ise meydandadır. Anayasa tamamlanmalıdır. Açıklanmalıdır. Önerinin hemen görüşülmesine geçelim.
Adalet Bakanı rahmetli Seyit Bey - Önerilen biçim yeni bir
şey değildir. Yürürlükteki Anayasanın açıklanıp
saptanmasıdır. Yasaları gerekseme yapar, kuramlar yapmaz. Zaman
ve olaylar her şeye egemendir. Gelişim kuralı, değişmez,
kesin bir kuraldır. Önerilen tasarıda bir yenilik yoktur. [Anayasayı]
daha belirli ve açık olarak anlatırsak ulusumuzun ve ülkemizin yararına
elbette daha uygun iş görmüş oluruz.
Ne
Olursa Olsun Hükümetimizin Biçimi Cumhuriyet Olacaktır
Rahmetli Seyit Bey'in görüşüne
Abidin Bey (Manisa) şu yanıtı verdi: -Önce hükümet bunalımını
giderelim.
Eyüp Sabri Efendi (Konya)'nin düşüncesi
şu idi: - Biz Gazi Paşa Hazretlerini yargıcı yaptık.
"Bizim, Anayasayı değiştirmeye yetkimiz yok." demek,
yasaya aykırı bir Meclis olduğumuzu kabul etmek demektir.
Meclisin Anayasayı değiştirme yetkisi apaçıktır. Ne
olursa olsun, hükümetimizin biçimi kesinlikle cumhuriyet olacaktır.
Bundan sonra, İsmet
Paşa söz alarak şu yolda bir
konuşma yaptı:
"Parti Başkanının önerisini kabule kesin gerekseme vardır. Bütün dünya bizim, bir hükümet biçimi görüştüğümüzü biliyor. Bu görüşmelerimizi bir sonuca bağlamamak, güçsüzlüğü ve düzensizliği sürdürmekten başka bir şey değildir. Bir deneyimden söz edeyim. Avrupa diplomatları bu konuda beni uyardılar: 'Devletinizin başkanı yoktu. Şimdiki durumunuzda başkanınız, Meclis başkanıdır. Demek ki, siz ayrı bir başkan bekliyorsunuz.' dediler. Avrupa düşüncesi işte budur. Oysa biz böyle düşünmüyoruz. Ulus, egemenliğine ve alınyazısına kendisi el koymuştur. Öyle ise, bunu yasa ile belirtmekten neye çekiniyoruz? Cumhurbaşkanı olmadan, başbakan seçme önerisi yasa dışı olur. Bunda kuşkuya yer yoktur. Başbakanı yasaya uygun olarak seçebilmek için Gazi Paşa Hazretlerinin önerisinin yasalaşması gerekir. Genel güçsüzlüğün sürdürülmesi doğru değildir. Partinin, bütün ulusa karşı yüklendiği sorumluluğun gereklerine göre iş yapmak zorunludur."
İsmet Paşa'dan sonra, rahmetli Abdürrahman Şeref Bey yaptığı konuşma arasında şu sözleri de söyledi:
"Hükümet biçimlerini saymak gereksizdir. Egemenlik sınırsız ve koşulsuz ulusundur." dedikten sonra, "Kime sorarsanız sorunuz, bu, cumhuriyettir. Doğan çocuğun adıdır. Ama, bu ad kimilerine hoş gelmezmiş,varsın gelmesin!"
Bundan sonra
Yusuf Kemal Bey, öneriyi kabul etmenin gerekli olduğunu belirten uzun bilgiler verdi, görüşlerini
açıkladı. Sonra: "Bunun hemen yasalaşması için
gerekli işlemin tamamlanmasını öneririm." dedi.
Önerim
Parti Grubunda ve Hemen Mecliste Görüşülerek "Yaşasın
Cumhuriyet" Sesleri Arasında Kabul Olundu
Abdullah Azmi Efendi'nin: "Bu iş önemlidir. Bu konu daha görüşülsün!"
diye yükselen çıkışına karşın, görüşmenin
yeterliği kabul olundu. Ondan sonra önerinin tümü ve arkasından
maddeleri birer birer okunarak görüşülüp kabul edildi.
Baylar, Parti toplantısına
son verildi ve hemen Meclis toplantısı açıldı. Saat öğleden
sonra altı idi. Tasarı Anayasa Komisyonunca, yöntem gereği
incelenerek, tutanağı hazırlanırken, Meclis başka işlerle
uğraştı. En sonu, başkanlık katında bulunan Başkan
Vekili İsmet Bey (İsmet
(Eker)), Meclise şu bilgiyi verdi: "Anayasa Komisyonu, Anayasanın
değiştirilmesi ile ilgili tasarının ivedilikle ve hemen görüşülmesini
öneriyor." "Kabul!" sesleri üzerine, tutanak okundu. Önerildiği
üzere, (ivedilikle) görüşüldü. Sonunda yasa, birçok
milletvekillerinin "Yaşasın Cumhuriyet!" diye alkışlanan
söylevleriyle kabul edildi.
Türkiye
Cumhuriyeti Başkanlığına, Türkiye Büyük Millet Meclisi
Oybirliğiyle Beni Seçti
Ondan sonra, cumhurbaşkanı seçilmesi için Meclisin oyuna baş vuruldu. Toplanan oyların sonucunu, başkanlık katında bulunan İsmet Bey, Meclise şöylece bildirdi:
"Türkiye Cumhuriyeti Başkanlığı seçimi için yapılan oylamaya yüz elli sekiz kişi katılmış ve cumhurbaşkanlığına, yüz elli sekiz üye, oybirliği ile Ankara Milletvekili Gazi Mustafa Kemal Paşa Hazretlerini seçmişlerdir."
Baylar, seçimden hemen sonra Mecliste yaptığım konuşmayı Tutanak Dergisi'nde okumuşsunuzdur. Ancak, tarihsel bir anıyı canlandırmak için izin verirseniz, o konuşmamı burada da olduğu gibi bilginize sunayım:
Sayın arkadaşlarım, önemli ve dünya çapında olağanüstü olaylar karşısında saygıdeğer ulusumuzun gerçek uyanıklığına değerli bir belge olan Anayasamızın kimi maddelerini açıklamak için özel komisyonca yüksek kurulunuza önerilen yasa tasarısının kabulü dolayısıyla, Türkiye Devletinin öteden beri dünyaca bilinen, bilinmesi gereken niteliği, uluslararası belli adıyla adlandırıldı. Bunun doğal gereği olmak üzere, bugüne değin doğrudan doğruya Meclisin Başkanlığında bulundurduğunuz arkadaşınıza yaptırdığınız görevi, cumhurbaşkanı sanıyla yine bu arkadaşınıza, bu âciz arkadaşınıza veriyorsunuz. Bundan dolayı şimdiye dek benim için gösterdiğiniz sevgiyi, yakınlığı ve güveni bir kez daha göstermekle yüksek değerbilirliğinizi tanıtlamış oluyorsunuz. Bundan dolayı yüce Meclise gönlümün bütün içtenliğiyle teşekkür ederim.
Baylar, yüzyıllardan beri Doğuda kıyın ve haksızlık görmüş olan ulusumuz, Türk ulusu, soydan gelme niteliklerinden yoksun sayılıyordu.
Son yıllarda ulusumuzun eylemli olarak gösterdiği yetenek, eğilim ve anlayış; kendisi için kötü sanıda bulunanların ne denli aymaz ve ne denli irdelemeden uzak, görünüşe önem veren kimseler olduğunu pek güzel tanıtladı. Ulusumuz, kendisinde bulunan nitelikleri ve değeri, hükümetin yeni adıyla, uygarlık dünyasına çok daha kolay gösterebilecektir. Türkiye Cumhuriyeti, dünyadaki yerine yaraşır olduğunu, başaracağı işlerle tanıtlayacaktır.
Arkadaşlar, bu yüce kuruluşu meydana getiren Türk Ulusunun son dört yıl içinde kazandığı utku, bundan sonra da birkaç kat olmak üzere belirtilerini gösterecektir. Ben (âcizleri) eriştiğim bu güven ve inana yaraşır olmak için pek önemli saydığım bir noktadaki gereksemeyi bildirmek zorundayım. O gerekseme, yüce Meclisin bana karşı olan sevgisini, güvenini ve yardımını sürdürmesidir. Ancak böylelikle ve Tanrı'nın yardımıyla bana verdiğiniz ve vereceğiniz gġrevleri iyi bir biçimde yapabileceğimi umarım.
Her zaman sayın arkadaşlarımın ellerine çok içtenlikle ve sıkıca yapışarak, onların yardımı olmadan iş göreceğimi bir an bile düşünmeyerek çalışacağım. Her zaman, ulusun sevgisine dayanarak hep birlikte ileriye gideceğiz. Türkiye Cumhuriyeti mutlu, başarılı ve utkulu olacaktır.
Baylar, Meclisçe Cumhuriyeti kabul kararı 29/30Ekim 1923 gecesi saat 8 .30'da verildi, On beş dakika sonra, yani 8.45'te cumhurbaşkanı seçimi yapıldı. Durum o gece bütün ülkeye bildirildi ve her yerde, gece yarısından sonra, yüz bir kez top atılarak halka duyuruldu.
İlk hükümeti
İsmet Paşa'nın kurduğunu ve Meclis Başkanlığına
Fethi Bey'in seçildiğini bilirsiniz.
Cumhuriyetin
Kuruluşu Üzerine Ulusun Duyduğu Genel ve İçten Sevince Katılmaktan
Çekinenler
Baylar, cumhuriyetin
kuruluşu bütün ulusu sevindirdi. Her yerde parlak gösterilerle sevinç açığa
vuruldu. Yalnız İstanbul'da iki üç gazete ile İstanbul'da
toplanan bir takım kişiler ulusun genel ve içten gelen sevincine katılmaktan
çekindi, kaygıya düştü; Cumhuriyetin kuruluşunda ön ayak
olanları yermeye başladı. Söz konusu gazetelerin ve kişilerin,
cumhuriyetin kuruluşunu nasıl karşıladıklarını
anımsamak için, yalnız o günlerdeki yayınları gözden geçirmek
yeter.
Örneğin,
"Yaşasın Cumhuriyet" başlığı altındaki
yazılar bile cumhuriyetin yadsınacak bir biçimde kurulup halka
duyurulduğunu; bunda, "sıkboğaza getirilmiş gibi bir
durum" bulunduğunu yayıyordu. Bu yazıların yazarı
şu düşünceleri ileri sürüyordu: ". . . Şöyle olacağı,
böyle olacağı söylenip dururken, öte yandan birdenbire, birkaç
saat içinde, Anayasa değişikliği yapılıvermesi en yumuşak
deyimiyle olağandışı bir davranıştır."
Bizim yaptığımız iş, "uygarlık dünyasını
anlamış, okumuş, incelemiş, devlet, yönetiminde yeterlik
kazanmış kafalardan çıkacak düşünce sonucu" değilmiş...
Cumhuriyetin ilanını Meclisin alkışlarla kabul etmesi, ulusun toplarla kutlaması eleştiriliyor; deniliyordu ki: "Cumhuriyet alkış ile, dua ile, şenlik ve donanma yapmakla yaşamaz. Cumhuriyet bir tılsım değildir. Millet Meclisinde bir büyü yapıldı. Bundan sonra her iş kendiliğinden düzelecek, her derdin çaresi kendiliğinden bulunacak değildir."
"Ben cumhuriyetçiyim." diyenlerin, cumhuriyetin kurulduğu gün, kalemlerinden çıkacak sözler bunlar mı olmalıydı? En iyi hükümet biçimi ülküsünün cumhuriyetten başka bir şey olamayacağına inandığı savında bulunanların:"Cumhuriyet sözcüğüne bir put gibi tapmam." demelerindeki anlam ve amaç ne idi?
Meclis toplantı halinde bulunmadığı zaman, onun güvenoyu verdiği bir hükümetin düşürüleceği gibi bir kuruntuyu kamuoyunda canlandırıp: "Böyle bir hak padişahlara bile verilmemişti. Şimdi o hak Cumhurbaşkanına mı veriliyor?" sorusu kime ve hangi amaçla yöneltiliyordu?
Bu yazıları yazanın amacı, cumhuriyeti halka sevdirmek mi, yoksa bunun put gibi tapılacak bir şey olmadığını anlatmak mı idi? "Cumhuriyet, bize yönetim biçiminin değişmesiyle birlikte kafa değişikliği de getiriyor mu? Bakanlar Kuruluna girecek kişilere birer devlet adamı kafası armağan ediyor mu?" sözleriyle daha ilk ağızda cumhuriyetin değerini, önemini azaltmaya kalkışmak, cumhuriyetçiyim diyenlerden beklenebilir miydi?
En küçük bir esintiden bile korunması gereken yavruyu, onu beslediğini söyleyenlerin böyle hırpalaması doğru muydu?
Bu düşünceleri
kapsayan gazetenin başka bir sayfasında "Türkiye Cumhuriyetinin
İlanı" başlığı altında yer alan birçok
sözler arasında: "... bu yeni evreye ulaşan Türk Ulusu, burada
uzunca bir süre dirlik içinde dinlenebilecek; burası onun için bir canlılık
ve güç, bir erinç ve mutluluk kaynağı olabilecek mi? Bu evrede,
toplumsal yapısını bozmadan onu kucaklayabilecek bir çerçeve
niteliği var mıdır? Cumhuriyet, olayların zorlaması üzerine
Türk Ulusunun çaresizlikten kaçıp sığındığı
bir saçak altı mı olacak?.." gibi kaygı ve umutsuzluk veren
sözler yaymanın zamanı mıydı?
Cumhuriyetin umut,
erinç ve mutluluk getireceğinde kuşkusu ve kaygısı olan kişi;
umut, erinç ve mutluluğu nereden, hangi kaynaktan bekliyordu?
Cumhuriyetin, ulusumuzun toplumsal yapısını bozabileceği düşüncesi,
cumhuriyeti benimseyen kişilerin kafasında nasıl yer
bulabiliyordu?
Başka bir
gazeteci de: "Baylar, ivedi gösteriyorsunuz!"diye bağırmaya
başladı.
Bu gazeteci bay,
ulusu şu sözlerle jurnal veriyordu: "..bunalım, yeni bir
bakanlar kurulu seçmekle giderileceği yerde, tersine son günlerin bütün
gürültülerine karşın, yine kimsenin yakında kurulacağını
düşünmediği cumhuriyetin, pek kanıtlı, pek kesin ve pek
ivedi olarak ortaya çıkmasına yol açmıştır.
Cumhuriyetin yakın bir zamanda kurulacağını düşünmeyen, yalnız kamuoyu değildi; belki Ankara'da en önemli ve en yetkili makamlarda bulunan kimi kişiler de bunun olabileceğini akıllarına bile getirmiyorlardı."
Bu sözlerle açıkça ortaya konulmaktadır ki, son günlerin bütün gürültüleri, cumhuriyetin ilanına engel olmak içinmiş. Bu amacı güdenlerin, "karar almakta ivedilik" görmeleri olağandı. Ama, " Ülke kamuoyunun da bu görüşte kendileriyle birlik olduğunu" sanmaları yanlış idi.
Gazetesini: "Balonu uçurdular; ama görünüşe bakılırsa ucunu kaçırıyorlar!" ve: "Sular zorlayınca dolaplar döndüler (Birbirine girdiler dolâblarla âblar/Âblar galip gelince döndüler dolâblar dizelerini anımsatıyor); ama... ne yönde?" gibi çirkin, bayağı sözlerle dolduran gazeteci bay şu yolda sesleniyor ve paylayışını sürdürüyordu: "Baylar, devletin adını taktınız, işleri de düzeltebilecek misiniz?"
Bu seslenişle başlayan yazılar, şu satırlarla son buluyordu: "Biricik dilek... ülkeye ve ulusa yararlı işlere başlanılmasıdır. Eğer dün ilan edilen cumhuriyetin ileri gelenleri ve cumhuriyetçiler bunu yapabileceklerine güveniyorlarsa biz de kendilerine, öyle ise 'cumhuriyetiniz kutlu olsun baylar!' deriz."
Bizi alay edercesine kutlayan bu son cümle ile yazar, cumhuriyeti benimsemediğini, onunla ilgisi olmadığını bildiriyor.
Başka bir gazeteci yazar da, cumhuriyetin ilanı dolayısıyla yaptığı yorum ve eleştiride: "Bizi üzen nokta, Ulusal Önderimizin kendisiyle ilgilidir. En büyük ruhlu adamlar bile, kişisel erk kazanmanın çekiciliğine karşı koyamamışlardır." diyor ve bu görüşünü benim söylevlerimden aldığı sözlerle destekledikten sonra, Amerika'nın bağımsızlığını sağlayan Washington'un nasıl çiftliğine çekildiğini ve meclisin, hiçbir kişiyi düşünmeyip yalnız kamu yararını düşünerek, altı yılda anayasayı düzenlediğini ve ondan sonra nasıl Washington'a başkanlık verildiğini anlatıyor ve Anayasamızın böyle değiştirilmesinde, benim ön ayak oluşumu hoş görmüyor.
Bu yazarın ve
benzerlerinin, cumhuriyeti kurmak kararının alınışında
ve cumhuriyetin kuruluşu ile ilgili yasada gördükleri yanlışlık
ve eksiklikleri eleştirmelerindeki içtenliğe inanabilmek için çok bön
olmak gerekir. Eğer bu yazarlar, cumhuriyetin ilanı günü yaygaralı
saldırılara başlamayıp, önce cumhuriyet ilanını
iyi gözle görseler, içtenlikle karşılasalardı; kamuoyunu kuşkuya
ve düzensizliğe sürükleyecek yerde, cumhuriyetin iyi ve onun ilanının
pek yerinde olduğunu kamuoyuna aşılayacak yazılar yazsalardı,
ondan sonra yapacakları her türlü eleştirinin içtenliğini
ileri sürmekte haklı olabilirlerdi. Ama gördüğümüz davranış
böyle olmamıştır.
Rauf
Bey'in Cumhuriyetin İlanı Üzerine Gazetecilerle Konuşması
Baylar, Rauf Bey de, bu ilişki
ile, gazetecilerle bir konuşma yapmıştı. Rauf Bey'in
cumhuriyet üzerine düşüncesini ve ulusal egemenlikten ne anladığını
belirten konuşmasını, 1 Kasım 1923 günlü Vatan
gazetesinde okumuştum.
Vatan ve Tevhit gazetelerinin iyeleri ve başyazarları
ile Rauf Bey'in baş başa vererek düzenledikleri sorulardan ve yanıtlardan
birkaçını bu kez, birlikte gözden geçirelim.
Cumhuriyet konusunda, kamuoyunda, beklenmedik bir olay karşısında kalmış olma duygusu varmış. Şimdiye dek yüksek makamlarda bulunmuş bir kişi ve İstanbul milletvekili olarak Rauf Bey'in ne düşündüğünü seçmenlerinin sorup öğrenmek hakları imiş.
Baylar, bu soruyu düzenleyenlere biz de bir soru soralım:
Birincisi, kamuoyunu
hangi yolla öğrenmişler? İkincisi, İstanbul seçmenleri
yalnızca iki gazeteci mi idi, yoksa bütün seçmenler iki gazeteciyi kendi
milletvekillerinin düşüncesini sormak için vekil mi etmişlerdi?
Yoksa bu, Rauf Bey'in "seçmenlerin bu hakkını büyük bir saygı
ile kabul edenlerden olduğunu ve kendisini seçerken gösterdikleri yüksek
güven için teşekkür borcu olduğunu ve bu güvene yaraşır
kişi olmaya çalışacağını; kendisine verilen
emaneti her zaman ve her yerde korumak ve iyi yapmak için güç ve yeteneğinin
son kertesine dek çalışacağına inanabileceklerini" söylemesine
yol açmak için mi idi? Gerçi bir milletvekilinin, seçmenleri için bu yolda
konuşması pek uygundur; ancak, yerinde, zamanında ve içtenlikle
olmak koşulu ile! Yoksa, cumhuriyet ilanında kamu oyunun beklenmedik
bir olay karşısında bırakılmış olduğu
gibi düzme bir soruya karşı, "Seçmenlerin verdikleri
milletvekilliği görevini her zaman ve her yerde koruyacağı ve
iyi yapacağı" yolunda güvence vermeye kalkışmanın
anlamı nedir?
Oysa baylar, 29/30
Ekim gecesi İstanbul'da geçmiş olan bir olayı açıklarsam,
bütün ulus gibi İstanbul halkının da gerçek duygularının
ne olduğunu kolaylıkla anlarsınız. Cumhuriyetin ilanı
gecesi, İstanbul Komutanı Şükrü Naili Paşa'yı İstanbul
halkının temsilcileri, Fatih Belediyesinde düzenlenen bir şölene
çağırmışlardı. Paşa, yemekte iken, Ankara'dan bir
resmi bildiri aldı ve onu uygulamadan önce, saygıdeğer İstanbul
halkının sayın temsilcilerine okudu. Bildiri şu idi: "Türkiye
Büyük Millet Meclisi cumhuriyet ilanını kararlaştırdı.
Bunu yüz bir kez top atımı ile ilan ediniz!"
İstanbul
Halkının Temsilcileri Cumhuriyetin İlanını Nasıl
Karşılamışlardı
İstanbul halkının
temsilcileri, bu muştulu bildiriyi büyük sevinçlerle ve alkışlarla
karşıladılar ve hemen bütün İstanbul halkı adına
Komutan Paşa'yı ve birbirlerini kutladılar. Bu duruma göre,
İstanbul'un saygıdeğer halkı adına, İstanbul'un
gerçek duygularını başka türlü göstererek demeç vermenin ve
gösteri yapmanın ne denli saygısızca bir davranış olduğu
apaçıktır.
Rauf Bey: "Bence, sorunu cumhuriyet sözcüğü üzerinde
incelemek doğru değildir." diyerek cumhuriyetten söz etmek bile
istemiyor.
Rauf Bey'in görüşü:
". . .ulusumuzun gönenç ve bağımsızlığının
dokunulmazlığını ve sevgili yurdumuzun bütünlüğünü
sağlayan hükümet biçiminin en uygun biçim olacağı"
yolundadır.
Baylar bu sözler, düzenledikleri sorunun yanıtı mıdır? Rauf Bey'e sorulduğu yazılan: "Hangi hükümet biçimi en uygundur?" sorusu mudur? Soru, dediğim gibi olsaydı, o zaman Rauf Bey'in bu sözü uygun bir yanıt olabilirdi. Ama, ondan sonra da Rauf Bey'e şöyle bir soru yöneltmek gerekirdi: Tasarladığınız hükümet biçiminin adı yok mudur? Cumhuriyet, ulusun gönenç ve bağımsızlığını, yurdun bütünlüğünü sağlayan en uygun hükümet biçimi değil midir? Eğer öyle ise uzun sözleri bir yana bırakarak: "En uygun hükümet biçiminin cumhuriyet olduğu kanısındayım." deyiver de yanıltmacadan kurtulalım. Çünkü, söz konusu edilen hükümet biçimi Millet Meclisinde yasalaşan ve ilan olunan cumhuriyettir. Amacınız, bu ilan olunandan daha uygun bir hükümet biçimi olduğunu anıştırmak ve göstermek ise, onu da söyleyiniz! O yeğ gördüğünüz hükümet biçimi ne olabilir?
Rauf Bey, görüşünü açıkça söylemekten çekiniyor, bilinen birtakım kuramlardan söz ederek: "Hükümetlerin birbirinden ayrılan yalnız iki ilkeye göre iş gördüklerine inanıyorum. Bu iki ilkeden biri saltçılıktır." diyor ve şöyle bir uslamlama yapıyor: Sözde, hükümdarlar hak ve yetkilerini Tanrı'dan alırlar ve bu yasallığa dayanarak buyruklarını yürütürlermiş. Bu biçim yönetimin sakıncaları görüldüğünden, uluslar ayaklanarak hükümdarların yetkilerini daraltıp koşullara bağlamışlar. Son yıllarda ulusumuz da, meşrutiyet için yaptığı savaşımlarla işe başlayıp, kendi işini, kendi bilerek, kendi görerek, kendi karar vererek başarmak ereğine doğru yürümüş. İttihat ve Terakki, Meclis baskısından kurtulmak için Beşinci Sultan Mehmet'e Meclisi dağıtma hakkını verdirmiş. Vahdettin bu haktan yararlanarak Meclisi dağıtmış ve bilinen yıkımlar olmuş. Bundan dolayı, saltçılığa ve tek kişi egemenliğine yandaş olmak doğru değilmiş.
Rauf Bey: "Ulus,
alınyazısını kendinden başka bir kimseye bırakmayı
küçüklük saydı." dedikten sonra: "Ulusun, ulusal egemenliği
sınırsız ve koşulsuz olarak yürüten Büyük Millet
Meclisini, kurucu meclis gibi seçtiği ve bu yönetim biçiminin söz
konusu edilen biçimlerden ikincisi ve en sağlamı, en doğrusu
olduğu" kanısında bulunduğunu söylüyor... Daha sonra
Rauf Bey, şu düşünceleri ileri sürüyor:
"Ad değişikliğinin
amacı ve ereği değiştireceğini sanmıyorum. Bundan
başka, önceki bir hükümet biçiminin yerini alan yeni biçimin beğenilip
benimsenebilmesi ancak bir koşula bağlıdır. O da, gideni
arattırmayacak biçimde, halkın büyük çoğunluğunun
isteklerine uygun davranıldığını, mutluluklarını
sağlamaya çalışıldığını ve yurt bağımsızlığının
ve saygınlığının güven altına alındığını
göstermek ve tanıtlamaktır. Yoksa, ad değiştirmekle, ya da
üst tabakada biçim değiştirmekle gerçek gereksemelerin karşılanmış
olacağını sanmak, özellikle en yakın bir geçmişte gördüğümüz
en acı denemelerden sonra, çok büyük bir yanılgı olur."
Baylar, Rauf Bey'in düşünce
ve görüşlerini açıklayıp saptayan bu sözler üzerinde biraz
durmak isterim. Rauf Bey, yetkileri sınırsız ve koşulsuz
olan, Millet Meclisini de dağıtabilen tek kişi egemenliğinden
yana değildir. Rauf Bey, öyle bir hükümet biçimi istiyor ki, Millet
Meclisi kurucu meclis niteliğinde olsun ve ulusal egemenliği sınırsız
ve koşulsuz olarak yürütsün. Bu hükümet biçimini biraz daha açalım.
Rauf Bey demek istiyor ki: "Cumhuriyet ilanından önceki biçim, en
uygun hükümet biçimidir." Gerçekten, Rauf Bey'in uzun sözlerle
anlatmaya çalıştığı 20 Ocak 1921 günlü Anayasanın
üçüncü maddesi kapsamıdır. O madde şudur: "Türkiye
Devleti, Büyük Millet Meclisince yönetilir ve hükümeti, Büyük Millet
Meclisi Hükümeti adını taşır."
Cumhuriyetin
İlanıyla Boşa Çıkan Umutlar
Bilirsiniz ki bu Anayasaya göre Meclis Başkanı, Meclis adına imza atmaya, Bakanlar Kurulu kararlarını onaylamaya yetkili ve Bakanlar Kurulunun doğal başkanıdır; ama, devletin başkanı olduğunu belirtir açık bir yasa buyruğu yoktur. Bu Anayasanın yapıldığı günlerdeki genel koşullar ve görüşler düşünülürse, önemli ve köklü bir noktanın yasada açıklanmamış olmasındaki zorunluk kendiliğinden anlaşılır. Bu belirsizlik, Meclis ve Meclis Hükümeti bulunmakla birlikte devlet başkanlığının, bireysel saltanat kaldırıldıktan sonra, halifelik makamında belirdiği düşünce ve inancında bulunanları, cumhuriyetin ilanı gününe değin umut içinde yaşattı. Buna göre Rauf Bey'in, en doğru olduğunu ileri sürdüğü hükümet biçiminde, devlet başkanlığını halifenin üzerinde gördüğü kuşku götürmez. İşte cumhuriyetin ilanı üzerine Rauf Bey'i ve kendisi gibi düşünenleri kaygıya ve çırpınmaya sürükleyen gerçek neden, devlet başkanlığı katına cumhurbaşkanının getirilmiş olmasıdır. Gerçekten: " Cumhurbaşkanı devletin başkanıdır." denildikten sonra, halifeye verilecek kimliği ve yetkiyi sağlamak için uğraşan ve onun yakınlık ve gönül almalarını Tanrı vergisi sayarak kıvananların umut kırıklığına uğramalarını ve üzülüp kaygılanmalarını olağan görmek gerekir.
Rauf Bey'in, cumhuriyete karşı olduğunu açık söylememekle birlikte, cumhuriyetin ilan edildiği bir günde, onun beğenilip kalımlı olabilmesi için, birtakım koşulların gerçekleştiğini tanıtlamak gereğinden söz etmesi, cumhuriyet yönetimi ile ulusun mutluluğunun sağlanacağına güveni olmadığını açıkça göstermiyor mu?
Rauf Bey, yapılan işin yalnız bir ad değiştirmekten ve üst tabakada biçim değiştirmekten başka bir şey olmadığını söyleyerek cumhuriyeti ilan etmenin, çocukça ve ivedili bir davranış olduğunu anlatmaya çalışmakta ve: "Cumhuriyet yönetimiyle gerçek gereksemelerin karşılanmış olacağını sanmak... çok büyük bir yanılgı olur" demekle, cumhuriyet yönetimine ne denli ilgisiz ve ondan ne denli uzak olduğunu tanıtlamıyor mu? Rauf Bey, son kanısını pekiştirmek için "en yakın bir geçmişte gördüğümüz en acı denemeler"i hatırlatıyor. Baylar, bu hatırlatma ile kamuoyuna ne anlatılmak isteniyor? Ulus neden sakındırılmak isteniyor? Bunu anlamak zor değildir sanırım. Rauf Bey, aklınca, devlet başkanlığı makamına halifenin oturması sağlanıncaya dek bu makama başka bir sanla, başka birinin oturmamasını güven altına almak; başka biri oturmuş olduğuna göre de, bu işten dönülmesini sağlamak için kamuoyunu gericiliğe özendiriyor. Cumhuriyet yönetim biçiminin kabulünde, çok büyük yanılgı olabileceğini ileri süren kişiye göre, yanılgının neresinden dönülürse kazanç sayılmalıdır. Rauf Bey, cumhuriyet yönetiminin kabul ve ilan edilmesi noktasına değindiği zaman şöyle diyor: "... Görüşleri dağıttılar. Sonra, cumhuriyetin bir günde kararlaştırılıp ilan edilmesi üzerine halkta, sorumsuz kişilerce düzenlenen bir yönetim biçiminin bir olupbittiye getirildiği düşünce ve kaygısı uyandı. Bu kaygı, pek doğal görülmeli ve bundan, halkımızın geçmiş olaylardan ders aldığını ve uyanıklık kazandığını anlayarak kıvanç duyulmalıdır. Ben kendim kıvanç duyuyorum."
Baylar, cumhuriyet biçimini bir günde yasalaştıran ve ilan eden, Rauf Bey'in de pek güzel tanımlayıp nitelediği üzere: "Bağımsızlık Savaşımızın biricik temel taşı olan ve ulusal egemenliği sınırsız ve koşulsuz olarak yürütmekte yüksek güç ve yetenek gösterip eylemli sonucu ile tanıtlanan, Büyük Millet Meclisi" idi. Söz konusu ettiği sorumsuz kişi, eğer Meclis kamuoyunu cumhuriyet ilanına yönelten ve Meclise bu konuda öneride bulunan kişi ise, o, ben idim. Onun ben olduğumu; herkesten daha iyi Rauf Bey'in anlayabileceğini kabul etmekte yanlışlık yoktur. Eğer bunda yanlışlık varsa, "yıllardan beri aramızda sürüp giden arkadaşlık ve kardeşlik duygularından başka, karşılıklı güven de bulunduğunu ve bana karşı yüksek saygı beslediğini" söyleyen Rauf Bey'in, beni hiç tanımamış olduğu yargısına varmak gerekir.
Benim girişimlerimi ve yaptığım işleri, halkta kaygı uyandırıcı nitelikte saymak; sevinç gösterilerinde bulunan halk adına, gereksiz olarak, tersini söylemek, halka bu kaygıları yapay olarak aşılamaya kalkışmaktır. "Halkın geçmiş olaylardan ders aldığını ve uyanıklık kazandığını anlayarak kıvanç duyulmalıdır. Ben kendim kıvanç duyuyorum." diyen Rauf Bey'e bundan yararlanarak bir noktayı hatırlatabilirim. Halkta uyanıklık duygularını geliştirmeye ömrünü adamış bir kişiye karşı böyle konuşulmazdı; yine halkta, bu duyguların belirtilerini görmekle kendisinin benden çok kıvanç duyduğunu söylemeye ne hakkı ve ne de yetkisi vardı. Rauf Bey, düşmanların bütün yurdu işgal etmesine yol açabilecek Mondros Ateşkes Anlaşmasının asker güdümü ile ilgili maddesini olupbitti biçiminde kabul ettiği zaman, ulusun ne denli içten yaralandığını ve kaygılandığını duydu mu? Son zamana değin, cumhuriyetin ilanının ertesi günü bile, resminin altına, kendisini tutanlarca "Mondros Ateşkes Anlaşmasını imzalayan ama Lozan Antlaşmasıyla da öcünü alan Rauf Bey" sözleri yazılarak boyuna propagandası yapılan bu kişi, Türk Ulusunun gerçek isteklerini, içten gelen duygularını bizden daha çok anladığını, o istekler ve duygularla bizden daha çok ilgili olduğunu savlayacak kertede ileri varmamalıdır.
Rauf Bey, demecinin bir yerinde diyor ki: "Sorumlu devlet adamları, bu gerçekler (yani cumhuriyet ilanının gerekçesi) üzerinde en yetkili görüşme ve karar katı olan Yüce Meclis aracılığı ile ulusu aydınlatacak ve zihinleri doyuracaktır; çünkü bunu bilmek kamunun doğal bir hakkıdır."
Baylar, bu sözlerde mantık yoktur. Önce, Rauf Bey de demiyor mu ki: "Ulusal egemenliği sınırsız ve koşulsuz olarak yürüten Meclistir." Öyleyse hangi sorumlu devlet adamları, Millet Meclisini, pek yasal ve yüksek bir karar alıp onu gerekçesiyle birlikte yayımlamış olmasından dolayı sorguya çekecektir? Bir ülkede, bir toplumda, bir devrim yapıldığı zaman elbette onun gerekçesi vardır. Ancak o devrimi yapanlar, inanmak istemeyen direngen karşıcıllarını inandırmak zorunda mıdır? Cumhuriyetin elbett